डिजिटल लत, हानिकारक सामग्रीको पहुँच, र व्यवहारिक तथा मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूलाई उद्धृत गर्दै कर्नाटकका मुख्यमन्त्री सिद्धरामैयाले राज्यको बजेट प्रस्तुत गर्ने क्रममा १६ वर्ष मुनिका बालबालिकाका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने घोषणा गरेका छन् । बजेटले यसको कार्यान्वयन र प्रवर्तनका बारेमा विस्तृत निर्देशिकाहरू आउने पुष्टि गरे तापनि, मुम्बईस्थित कोकिलाबेन धीरुभाई अम्बानी अस्पतालका परामर्शदाता मनोचिकित्सक डा. शौनक अजिंक्यले एउटा 'क्रमिक दृष्टिकोण' अपनाउन सुझाव दिँदै भन्छन्, जहाँ बालबालिकाहरूले वास्तविक संसारको विकल्प देख्ने अवसर पाउन्।

सामाजिक सञ्जाल कर्फ्यू लागू गरेका देशका बालबालिकाहरूमा कस्तो प्रभाव देखिएको छ ?

अहिले 'डिजिटल प्रोत्साहन' बाट 'डिजिटल नियन्त्रण' तर्फ परिवर्तन देखिएको छ। चीन, अष्ट्रेलिया र बेलायत जस्ता देशहरू, जसले कर्फ्यू र उमेर-आधारित प्रतिबन्धहरू लगाएका छन्, त्यहाँको क्लिनिकल तथ्याङ्कले राम्रो नतिजा देखाएको छ।

सामाजिक सञ्जाल कर्फ्यूको सबैभन्दा तत्काल देखिने फाइदा, जस्तै चीनको राति १० बजेदेखि बिहान ६ बजेसम्मको 'माइनर मोड' भनेको निद्राको पुनरावृत्ति हो। किशोरकिशोरीहरूमा सामाजिक सञ्जालको नीलो प्रकाश र 'डोपामाइन पिंग्स' (नोटिफिकेसन) हरू उत्तेजक हुन्छन् जसले निद्रा लगाउने हर्मोन 'मेलाटोनिन' लाई दबाउँछन्। कर्फ्यूले अनिवार्य रूपमा शरीरको जैविक आवश्यकतासँग मेल खाने शान्त समय प्रदान गर्दछ। सन् २०२६ को 'पेडियाट्रिक्स' जर्नलको एक रिपोर्ट अनुसार, साँझको समयमा कडा डिजिटल सीमा भएका क्षेत्रका बालबालिकाको निद्राको अवधिमा १४५ वृद्धि भएको र निद्रा लाग्न लाग्ने समयमा उल्लेखनीय कमी आएको पाइएको छ।

राष्ट्रिय स्तरको कर्फ्यूले 'केही छुट्ला कि भन्ने डरूलाई कम गर्छ। जब कर्फ्यू एउटा घरमा मात्र सीमित हुन्छ, बच्चालाई आफ्ना साथीहरूले के भनिरहेका होलान् भन्ने सामाजिक चिन्ता हुन्छ। तर जब यो राष्ट्रिय मापदण्ड बन्छ, तब सामाजिक बजार 'बन्द' हुन्छ, जसले मस्तिष्कलाई अति-सतर्क अवस्थाबाट बाहिर निस्कन मद्दत गर्छ। यसबाहेक, एकपटक सामाजिक सञ्जालमा पहुँच पुग्दैन भन्ने थाहा भएपछि, बालबालिकाहरूले एकाग्रता चाहिने कार्यहरूमा उच्च अंक प्राप्त गरेको रिपोर्ट गरेका छन्।

'द ल्यान्सेट रिजनल हेल्थ' २०२५ को तथ्याङ्क अनुसार, उच्च जोखिमयुक्त समयमा (ढिलो रात) पहुँच सीमित गर्दा रातभर हुने साइबर बुलिङ र त्यससँग सम्बन्धित आत्महत्याको सोच र डिप्रेसनका लक्षणहरूमा कमी आउने देखिएको छ।

कर्फ्यूका चुनौतीहरू के हुन् र किन यो क्रमिक हुनुपर्छ ?

कर्फ्यूले सामाजिक सञ्जालका हानिहरू (जस्तै साइबर बुलिङ) कम गरे पनि, उचित मार्गनिर्देशन नभएमा बालबालिकाहरू अन्य डिजिटल उत्तेजना तर्फ मोडिन सक्छन्। ब्रुकिङ्स (२०२५) को एक विश्लेषण अनुसार, सामाजिक सञ्जालको प्रयोग घटे पनि कतिपय समूहले 'अफलाइन गेमिङ' वा 'अनियमित' प्लेटफर्महरूमा समय बढाएका छन्। यसले के संकेत गर्छ भने, कर्फ्यू तब मात्र प्रभावकारी हुन्छ जब यसलाई शारीरिक विकल्पहरू—जस्तै सामुदायिक खेलकुद वा पुस्तकालयको पहुँचसँग जोडिन्छ।

कर्फ्यूले ती बालबालिकाहरूका लागि बाह्य 'भावनात्मक नियामक' को रूपमा काम गर्छ जसको मस्तिष्कको 'प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स' (निर्णय लिने केन्द्र) अझै पूर्ण विकसित भएको हुँदैन। यसले आमाबाबु र छोराछोरीबीचको घर्षण कम गर्छ—नियम पालना गराउने 'नराम्रो पात्र' को भूमिका अभिभावकबाट हटेर नीतिमा सर्छ।

घरमा यसको प्रभाव कायम राख्न अभिभावकले के गर्ने ?

-प्रविधिको वर्गीकरण: लक्ष्य प्रविधिलाई पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने होइन, बरु यसलाई क्रमिक बनाउने हो।
-भौतिक स्थानको व्यवस्था: यदि बच्चाले भिडियो गेम खेल्ने ठाउँमै पढ्छ भने मस्तिष्क अनुशासनको लागि होइन, मनोरञ्जनका लागि तयार हुन्छ। चार्जर र स्क्रिन नभएको सामाजिक ठाउँ तोक्नुहोस्। भौतिक उपकरणहरू: कागजको योजनाकार डेस्क ल्याम्प, र भौतिक शब्दकोश प्रयोग गर्नुहोस्।

-ढिलो सन्तुष्टि  
-नियमस् '२० मिनेटको नियम' अभ्यास गर्नुहोस्। यदि बच्चाले फोन चेक गर्न चाहन्छ भने, पहिले २० मिनेट कम उत्तेजना हुने कार्य (पढ्ने/लेख्ने) गर्नुपर्छ।
-डिजिटल सनसेट एउटा निश्चित समयमा, परिवारका सबै उपकरणहरू (अभिभावकका समेत) एक केन्द्रीय चार्जिङ स्टेसनमा राख्नुहोस्। यसले स्नायु प्रणालीलाई दिनको (कामू सकिएको र) विश्राम सुरु भएको संकेत दिन्छ।

-सजीव पुस्तकालय: बच्चाले केही सोधेमा गुगल गर्नुअघि भौतिक पुस्तक वा विश्वकोश प्रयोग गर्नुहोस्।

हस्तलेखन र पुस्तकालयले सिक्ने क्षमता कसरी बढाउँछ ?

हामी स्पर्श गरेर सिक्ने प्रक्रियाबाट टाढा जाँदा 'संज्ञानात्मक क्षय' भइरहेको छ। हस्तलेखनमा फर्कनु केवल नोस्टाल्जिया होइनस यो जैविक रूपमा गहिरो सिकाइका लागि उत्तम छ।

-हस्तलेखन: टाइप गर्दा एउटै मेकानिकल काम हुन्छ, तर हातले लेख्दा प्रत्येक अक्षरका लागि मस्तिष्कले जटिल र अद्वितीय संकेतहरू उत्पन्न गर्छ। यसले मस्तिष्कलाई यो जानकारी 'उच्च प्राथमिकता' को हो भन्ने सन्देश दिन्छ।

-पुस्तकालयको महत्त्व: डिजिटल जानकारी सबै उस्तै देखिन्छन्। तर भौतिक पुस्तकालयले 'स्थानिक र सन्दर्भगत संकेत' प्रदान गर्दछ। पुस्तकको तौल, कागजको गन्ध, र दराजसम्म हिँडेर जाने प्रक्रियाले मस्तिष्कमा 'स्थानिक नक्सा' बनाउँछ, जसले सम्झना शक्ति बलियो बनाउँछ।

विद्यालय समयमा सामाजिक सञ्जाल विच्छेद गर्दा के हुन्छ?

निरन्तरका नोटिफिकेसनले मस्तिष्कलाई 'सतही ध्यान' को अवस्थामा राख्छ। विद्यालय समयमा सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहँदा मस्तिष्कको 'रिवार्ड सिस्टम' लाई पुनः सन्तुलित हुन मद्दत पुग्छ। यसले 'डिजिटल सामाजिक निगरानी' बाट मुक्ति दिन्छ, जसले तनाव हर्मोन 'कोर्टिसोल' को स्तर घटाउँछ र अरूसँगको सामाजिक तुलनाबाट हुने भावनात्मक थकाइलाई रोक्छ। (एजेन्सी)